Co właściwie trzyma kartki razem?
Oprawa książki to więcej niż widoczna okładka. Pod nią znajduje się blok, czyli połączone kartki. To sposób budowy bloku w dużej mierze decyduje o tym, jak książka zachowuje się podczas otwierania. W introligatorstwie spotyka się wiele rozwiązań, ale w codziennym użyciu najczęściej porównujemy książki szyte i klejone.
W książce szytej arkusze papieru są składane w składki, a następnie łączone nićmi. W książce klejonej pojedyncze kartki lub przygotowane arkusze są utrzymywane przy grzbiecie przede wszystkim przez warstwę kleju. To uproszczony podział: szyty blok może mieć także podklejony grzbiet, a trwałość obu typów zależy nie tylko od samej techniki, lecz również od papieru, kleju i staranności wykonania.
Jak rozpoznać książkę szytą i klejoną
Najłatwiej zajrzeć między strony w środku książki. W oprawie szytej można czasem dostrzec nitkę biegnącą wzdłuż zgięcia składki. Przekładając kartki, da się też zauważyć miejsca, w których kończy się jedna składka, a zaczyna następna. Nie zawsze będzie to wyraźne: klej i sposób wykończenia grzbietu mogą zasłaniać szwy.
W oprawie klejonej kartki częściej wyglądają jak osobne, równo ułożone liście dochodzące do grzbietu. Nie warto jednak rozchylać książki na siłę, by sprawdzić jej konstrukcję. Sam fakt, że tom otwiera się szeroko albo dość sztywno, nie daje pewnej odpowiedzi. Wpływ mają również format, grubość papieru, okładka i to, czy książka była już wielokrotnie czytana.
Która oprawa lepiej sprawdza się w użyciu?
Dobrze wykonane szycie zwykle ułatwia wielokrotne otwieranie książki i pozwala kartkom pracować razem ze składką. Dlatego bywa cenione w albumach, notesach czy tomach, do których często się wraca. Nie oznacza to jednak, że każda książka szyta jest odporna na intensywne traktowanie. Słabe nici, kruchy papier lub uszkodzone połączenie bloku z okładką także mogą wymagać naprawy.
Oprawa klejona pozwala uzyskać równy grzbiet i dobrze sprawdza się w wielu publikacjach przeznaczonych do zwykłego czytania. Jej słabszym punktem może być zachowanie kleju po latach lub przy mocnym odginaniu okładek: kartki mogą się wtedy poluzować. Różne kleje i sposoby przygotowania grzbietu dają jednak różne efekty. Zamiast oceniać książkę wyłącznie po nazwie techniki, lepiej sprawdzić, czy kartki trzymają się stabilnie i czy otwieranie nie powoduje trzasków ani wyraźnego naprężenia.
Codzienna pielęgnacja grzbietu i okładki
Książki najlepiej ustawiać na półce pionowo, z podparciem, ale bez wciskania ich na siłę. Bardzo duże lub ciężkie tomy można przechowywać na płasko, unikając wysokich stosów. Przy wyjmowaniu książki nie należy ciągnąć za górną krawędź grzbietu; bezpieczniej odsunąć sąsiednie tomy i chwycić ją za boki. Warto też ograniczać kontakt z wilgocią, silnym słońcem i źródłami ciepła, które mogą szkodzić papierowi, okładce oraz spoinom.
Podczas czytania dobrze podpierać ciężki blok i nie dociskać rozłożonej książki do całkowitej płaskości, jeśli grzbiet stawia opór. Zakładka jest łagodniejsza dla kartek niż zaginanie rogów. Kurz z krawędzi zamkniętej książki można ostrożnie usunąć miękkim, suchym pędzlem lub ściereczką, nie wcierając go między strony. Woda i domowe środki czyszczące mogą pozostawić plamy albo osłabić materiały oprawy.
Kiedy naprawiać, a kiedy pozostawić książkę w spokoju
Pojedyncza luźna kartka kusi, by sięgnąć po taśmę klejącą lub przypadkowy klej. Taka szybka poprawka może jednak utrudnić późniejszą naprawę, zabrudzić papier albo usztywnić grzbiet w nieodpowiednim miejscu. Jeśli książka ma wartość sentymentalną, jest stara lub uszkodzenie się powiększa, rozsądniej zapytać introligatora albo konserwatora książek o możliwe rozwiązania. Nie każda usterka wymaga od razu całkowitej wymiany oprawy.
Warto przy tym odróżnić ślady użytkowania od uszkodzeń zagrażających książce. Lekko wytarta okładka opowiada o jej codziennym życiu; wypadające składki lub odrywający się blok wymagają już ostrożniejszego obchodzenia się z tomem. Przyglądanie się takim detalom pozwala docenić introligatorstwo jako praktyczne rzemiosło: sztukę łączenia papieru, nici, kleju i okładki tak, by książka mogła służyć czytelnikowi.
